Mar 6, 2017

नवीन स्केच !

कलर पेन्सिल्स वापरून पहिल्यांदाच..



Nov 6, 2016

'ट्रम्पणे' म्हणजे काय रे भाऊ? ओह, यू डोन्ट वॉन्ट टू नो!

आधुनिक शब्दकोशातून:

ट्र्म्पणे!

क्रियापद.

अर्थ:

१. बोलताना आय (I) व माय (My) ह्याच्याशिवाय दुसरे काही न बोलणे.

२. दुस-याविषयी बोललेच तर त्याची किंवा तिची आयमाय काढतच बोलणे.

३. सार्वजनिक नळावरील भांडणात एखाद्याने ‘ठेव तर कळशी पुढे… मग तुझं काय करीन सांगता येणार नाही!’ असे म्हणावे, त्याच चालीवर जागतिक दहशतवादाशी लढायला अत्यंत संदिग्ध व दिशाहीन बोलणे. वैतागून कुणी विचारलेच ‘म्हणजे नक्की काय कराल?’ तर ‘ओह, यू डोन्ट वॉन्ट टू नो!’ असे लाडीक उत्तर देणे.
(अर्थछटा: मूलतत्ववाद्यांशी लढायला स्वत: ‘मूल’तत्ववादी होऊन पोरकट उपाय सुचवणे)

४. विविध प्रकारच्या पिस्तुलांपासून ते स्वयंचलित रायफलीपर्यंत सर्व मोक्षप्राप्तीच्या साधनांचे मुक्तहस्ताने वाटप करण्याचे मनसुबे जाहीर करून, अद्याप डोकं ताळ्यावर असलेल्या सुजाण नागरिकांची काळीजे त्या रायफलीपेक्षा वेगाने धडधडवणे.
(वाचा: गावठी 'कट्टा' व शहरी 'घोडा' - लेखक: टी. डोनाल्ड)

५. काहीही संबंध नसलेल्या क्षेत्रात लुडबूड करणे व तरीही सर्वज्ञ असल्याचे भासवणे.
उदा. वडीलोपार्जित खानावळीचा धंदा असलेल्या गणूशेटने कधी पत्र्याचा डबाही वाजवला नसताना एकदम आपल्या स्वतंत्र तबलावादनाचा कार्यक्रम जाहीर केला आणि कुठला ताल पेश करणार विचारल्यावर गणूशेट ट्रम्पला: ‘ओह, यू डोन्ट वॉन्ट टू नो!’

६. लगट करणे
उदा. ‘तू सुंदर बाई आहेस आणि मी सेलेब्रिटी आहे त्यामुळे मी तुला काहीही करू शकतो’ असे म्हणून एक हिंदी पिक्चरचा नवोदित अभिनेता भर रस्त्यात एकीशी ट्रम्पू लागला. पूर्वीच्या एका सुप्रसिद्ध अभिनेत्याच्या खटल्यास प्रमाण मानून ह्या खटल्याची कारवाईही तात्काळ दहा वर्षांनी व अत्यंत कडक अश्या कायद्याचा आधार घेऊन नि:पक्षपातीपणे झाली. पूर्वीच्या निकालाचेच ‘टेम्प्लेट’ डोळ्यासमोर ठेवून,  ट्रम्पण्याच्या ह्या अक्षम्य गुन्ह्याबद्दल ह्याही वेळी एक काळवीट, एक पोलीस व पदपथावरील काही गरीब लोक ह्यांना देहांताची सजा केली गेली. आता कायद्याची जबरदस्त जरब बसून तो अभिनेता त्या दुस-या सुप्रसिद्ध अभिनेत्याप्रमाणेच पुन्हा ट्र्म्पायला मोकळा झाला आहे.
(वाचा: 'पोरगा का पनवती?' - लेखक: के. सलीम)

७. कायद्यात पळवाटा शोधून, कर बुडवून, त्याचा जाहीर अभिमान बाळगून वर राष्ट्रीय कर्ज वाढले म्हणून गळा काढणे. थोडक्यात स्वत:चे काम नीट न करता दुस-याने केलेल्या कामाची हेटाई करणे.
(पहा: ‘पुरावा द्या’ फेम माननीय मफलर मुख्यमंत्री ह्यांची विधाने)

८. दुस-याच्या खर्चाने स्वत:च्या कुंपणाची भिंत बांधायच्या वल्गना करणे
(पहा: हवेत मनोरे बांधणे किंवा ‘आम्हीही सर्जिकल स्ट्राईक केले की’ असे म्हणणे)

९. एखाद्याची जात, धर्म झालंच तर वर्ण काढणे, पण देशही काढणे.
(वाचा: ‘मेक्सिकन म्हणजेच गुन्हेगार’ - लेखक: टी. डोनाल्ड)

१०. अत्यंत बिनडोक व अत्यंत स्वार्थी अश्या दोन प्रकारच्या लोकांच्या पाठिंब्यावर सत्तेची हाव धरणे व बघणा-यास ‘ह्याला हसावे का घाबरावे’ अशा संभ्रमात पाडणे
(पहा: यत्ता दुसरीतील पप्पूचा निबंध : ‘मी पंतप्रधान झालो तर..’.)

११. आधीच बदनाम असलेल्या क्षेत्रात, शेतात बैल घुसावा तसे बळजबरीने घुसून, आपल्या अश्लाघ्य व अवली आचरणाने ‘ह्याच्यापेक्षा ते परवडले’ असे वाटावयास लावणे.

१२. गंभीर समस्येवर ‘रोग परवडला पण औषध नको’ असे अघोरी उपाय सुचवणे.
उदा. त्या ठिकाणी, फुले आंबेडकरांच्या राज्यातला एक अत्यंत सुसंस्कृत व विनयशील नेता, दुष्काळाने हवालदिल झालेल्या जनतेला उत्तर देताना त्या ठिकाणी ट्रम्पला: ‘आता मी काय धरणात... ’. हे पहिल्या धारेचे विधानामृत ऐकून अर्धमेल्या झालेल्या जनतेने त्या सुसंस्कृत व विनयशील नेत्याला विचारलं ‘कसं सुचतं हो तुम्हाला? काकांनी सुचवलं तसं वाचन वाढवलेलं दिसतयं. काय… वाचताय काय सध्या?’ तेव्हा तो अत्यंत सुसंस्कृत व विनयशील नेता पुन्हा त्या ठिकाणी ट्रम्पला : ‘ओह, यू डोन्ट वॉन्ट टू नो!’

- राफा


Aug 24, 2016

कुठेसे कुणी...

कुठेसे कुणी व्याकूळ गात होते
सूर दूरचे की, आतल्या आत होते?

झळा साहवेनागी राहवेना.. 
वणव्यात माझे प्रारब्ध न्हात होते

पुन्हा पुन्हा वहावे, वाटले नियतीला
असे वेगळे काय माझ्या आसवात होते

तिने आर्त पाहिले, मला एकवार 
हवेसे दिलासे त्या क्षणात होते

पहाटही धुंद त्या मंद सुगंधाने
उमलले राती काही दोघात होते


- राफा

Jun 6, 2016

नवीन चित्र!

पेन्सिल स्केच आणि मग संगणकावर 'टच अप' केले (मुख्यत्वे कॉन्ट्रास्ट साठी आणि माऊस वापरून सही सुध्दा ठोकली!). चारकोल वापरूनही अत्यंत गडद काळा (पिच ब्लॅक) न मिळवता आल्याने संगणकाची मदत :)

चिअर्स!



May 31, 2016

कथा कशी लिहावी!


एका रविवारची एक सुमसाम सकाळ.

परममित्र साहित्यिक जगू जगदाळेच्या रुमवर मी... अजूनही त्याच्या ‘नॉर्मल’ ला येण्याची वाट पाहत !

तो लोखंडी कॉटवर कुठेतरी खोलवर शून्यात का काय म्हणतात तशी नजर लावून बसलेला. म्हणजे परीक्षेत आपल्याला जाम काही आठवत नसताना, आपण कसे डोळे बारीक करून, खालचा ओठ तोंडात घेऊन, भिंतीवरच्या उंच कोप-यातले हलणारे जळमट बघत बसतो ना तसा.

मी एकदा त्याच्याकडे, मग मधेच खिडकीतून दिसणा-या फांदीवर निवांत बसलेल्या एका स्थितप्रज्ञ कावळ्याकडे आणि मग जगूच्या मागच्या भिंतीवर लावलेल्या एका विशेष आकर्षक युवतीच्या कॅलेंडरकडे असा आळीपाळीने टकमक बघत होतो.

बराच वेळ झाला. ‘लॉन टेनिस’ चे प्रेक्षक बॉल जातो त्या बाजूला ठेक्यात मुंडी वळवतात तसेच माझे चालले होते. टक... जगू. टक... युवती! टक... कावळा! असा बराच मानेचा व्यायाम झाला पण जगू, तो कावळा व ती युवती ह्यापैकी कुणीच हलायला तयार नाही.

जगू संध्याकाळच्या आमच्या कट्ट्यावरून खूप दिवस बेपत्ता झाला की मला एकूणच काळजी वाटू लागते त्यामुळे आज रविवारी मी ठरवून त्याच्याकडे आलो होतो.

जगू सहसा रात्री झोपत नाही. त्यामुळे विशेषत: रविवारी सकाळी आलं की जगूला मुबलक हाका मारायला लागतात. शेजा-यांना त्रास होणार नाही अशा बेताने. विशेषत: वरच्या वागळे काकूंना. वेळ कुठलीही असो, दहा एक हाका मारल्याशिवाय जगूचा दरवाजा किलकिला होतच नाही.

पण आज पहिल्याच हाकेला जगूने दार उघडलं.. आणि मी दचकलोच !

त्याच्या सुमारे आठवा प्रेमभंग झाला होता तेव्हाही त्याची अशी ‘उध्वस्त धर्मशाळा’ झाली नव्हती. तांबरलेल्या डोळ्यानी त्याने माझ्याकडे बघितलं, भांगात किरंगळी फिरवून “हंऽऽऽ आत ये !” असं खर्जात खरवडल्यासारखं म्हणून जगूने त्याच्या लोखंडी कॉटवर जी जागृत समाधी घेतली ती घेतलीच.

मी निमूट आत जाऊन खाली चटईवर बसलो. (खुर्चीवर बसायचे धाडस झाले नाही कारण आजकाल ह्टके असणारे, बराच गाजावाजा केलेले बरेच पिक्चर जसे पहिल्याच दिवशी कोसळतात तसे जगूच्या रुमवरच्या एकमेव खुर्चीवरुन कित्येक लोकांना कोसळताना मी पाहिले आहे. खुर्चीचा मोडका पाय वाकून हाताने पकडून त्या खुर्चीत बसण्याचे कसब फक्त जगूकडेच आहे. बसने अचानक वळण घेतल्यावर आपण कलतो, तसा तो कायम खुर्चीवर असा कोनात बसतो!)

शेवटी शांतता असह्य होऊन मीच हिय्या करून कहितरी विचारायचं म्हणून विचारलं “काय झोपला नाहीस वाटतं?”

प्रश्नाचं स्पष्ट उत्तर समोर तारवटलेल्या डोळ्यानी बसलेलं होतं.

“नाही !” माझ्या सुदैवाने जगूने माझ्या प्रश्नाची दखल घेतली “रात्रभर डोक्यात नुसते घण घण.. घण!”

“का ? वरच्या वागळे काकूनी पुन्हा रात्री बेरात्री मसाले कुटायला सुरुवात केली वाटतं ?”

शुभ्र साबणावरच्या केसाकडे पहावे तसे माझ्याकडे पहात जगू सुस्कारला “हं… माझी कथा अजुन पूर्ण झाली नाहिये. किम्बहुना मी ती सुरुही केली नाहीये. माझा जागृत आत्मा कथेचा जीव शोधत होता रात्रभर!”

(हा जग्या लेकाचा साधे काही बोलतच नाही. जागूत आत्मा कसला डोंबल.. झोपेत चालायची सवय असणार ह्याला नक्कीच).

पण आता माझा डोकयात प्रकाश पडला ! म्हणजे काये की जगू म्हणजे साहित्यचा खळाळता झरा का झळाळता तारा की एकाच वेळी दोन्हीही आहे.. म्हणजे असं तो स्वत:च कट्ट्ट्यावर आला की म्हणतो म्हणून आम्हाला माहीत !

भर कट्ट्यावर, जगू सारखा आम्हाला ‘ऐहिकतेच्या आहारी गेलेले कलाद्वेषी केविलवाणे व कन्फ्युज्ड जीव’, ‘जीवनपटलावर सरपटणारे जर्जर जीवजंतू’ अशी काहितरी विशेषण देत असतो. आमची आयुष्य उथळ आहेत, आम्हा मित्रांना ती खोली ती कशी नाहीच असे तुच्छतादर्शक कहितरी बोलत असतो आमच्या अड्यावर. एकदा रघूच चण्याच्या पुडीच्या कागदाचं विमान करत करत त्याला शांतपणे म्हाणाला “अरे, तुला खोली आहे हे आम्हला माहित आहे. पण ती गळते आहे म्हणुन जागा बदल म्हणुन लाख वेळा सांगितलं.. ऐकत नाहीस! तुझ्या खोलीवर साधी पार्टीसुद्धा करता येत नाही !”

ते ऐकल्यावर जगू आरतीच्या कापरासारखा पेटला होता आणि त्याने मग तासभर त्याच्याकडे असलेल्या साहित्यीक खोली, रुंदी व उंची वर भाषण दिलं होतं. (‘साहित्यिक असला म्हणून काय.. कुणी असा सर्व दिशेला कसा काय वाढू शकतो?’ हा मला पडलेला प्रश्न मी जग्या पुन्हा पेटेल म्हणून उचलला नव्हता!)

जग्या कायम असे कोड्यातच बोलतो. तो आम्हाला खोली (शिवाय रुंदी व उंची) नसूनही सांभाळून घेतो अशी त्याची प्रामाणिक समजूत आहे.

आत्ताही तो असेच क्षीण उसासे टाकत बसला होता. मी अजूनही मधून मधून त्याच्या मागच्या भिंतीवरच्या मी कॅलेंडरवरच्या युवतीकडे पाहत होतो. हा जग्या कॅलेंडर एव्हढे वर का लावतो कळत नाही ! कदाचित त्याची साहित्यिक जाणिव उच्च आहे म्हणून म्हणून बहुतेक!

“का असा घात केलात माझा “ जगू म्हणाला आणि कॅलेंडरविषयीच्या काही मुग्ध विचारातून मी बाहेर आलो …

“एका अबोल अव्यक्त रसिकाला का अशा सृजनाच्या खडतर वाटेला लावलंत.. अं ऽऽऽ“

“अरे केलं काय आम्ही , कथा लिही, कविता लिही असच सांगितल ना. अरे तू एव्हढा साहित्यातला खळाळता तारा का झरा म्हणालास म्हणून सांगितल रे. म्हणजे तू झरा, ओढा झालचं तर नळ वगैरे असं काहितरी अगम्य बोलण्यापेक्षा म्हटलं तू लिहून बघ. नसेल जमत तर सोडून दे. “

“नाही. आता परतीच्या वाटा बंद झाल्या आहेत.”

त्याच्या वाक्यानंतर त्याची आंतरिक चुळबूळ वाढली आहे हे माझ्या लक्षात आलं. आता तो उसासे सोडण्यासाठी एक भयन्कर पॉझ घेणार आणि मला पुन्हा कॅलेंडरकडे पहाता येणार असा विचार डोकावून गेला. एक मित्र असा आयुष्याच्या वाटा बदलत, झरा की तारा होत असताना, मी सुंदर कॅलेंडरच्या युवतीकडे (इथे विशेषणाची जागा चुकली आहे असे वाटते) पहायला उत्सुक असल्याची मला पाउण एक सेकंद खिन्नता वाटली.

“ह्या खडतर वाटेवर आता मला तुमचीच सोबत लागणार आहे. तुमच्या कल्पनांची शिदोरी घेउनच ही कथाअविष्काराची वाट मी चालू शकेन”

जगू साहित्यिक मॅरेथॉन मधे 'कथा कथा' करत धापा टाकत धावतो आहे आणि आम्ही रस्त्यच्या कडेला राहून त्याला संत्री मोसंबीरुपी कल्पना सोलून देत आहोत असे काहितरी करुण दृश्य मला दिसू लागले.

“शिदोरी म्हणजे ? आज जेवणाचा डबा आला नाही वाटत..”

बसमधे आपल्या खांद्यावर झोपणाऱ्याला जाग आल्यावर आपण ज्या नजरेने त्याच्याकडे पाहू तशा त्रासिक नजरेने जगूने माझ्याकडे पाहिले.

त्याला पुन्हा कथेच्या वाटेवर लावावे म्हणून मीच पुन्हा म्हटले

“अरे पण तू एव्हढा.. एव्हढा आपला हा आहेस (नेमकी आणिबाणिच्या वेळी मला विशेषणे आठवत नाहीत) तू काहीतरी विचार केला असशीलच ना.”

“आहे! मी विचार केला आहेच. पण तुमच्या तोकड्या पदरात माझ्या कल्पनांचे ओझे कसे टाकु ? हंऽऽ पण ढोबळपणे बोलायचे तर कथा अपात्र होइल असे वाटत आहे.”

“म्हणजे ? एव्हढ्यात कथास्पर्धेसाठी नावही नोंदवलेस वाटत ? पण पाठवायच्या आधीच कशी अपात्र ठरली कथा ?”

“मूर्खा , अपात्र म्हणजे तशी नव्हे. पात्र नसलेली ह्या अर्थी अपात्र ! म्हणजे कथेत पात्रच नसतील असे आत्ता तरी वाटत आहे !”

शप्पथ सांगतो, मी चटईवरच बसलो होतो म्हणुनच पडलो नाही! नाही तरं काही खरे नव्हते!

पण जगू प्रचंड आत्मविश्वासाने बोलत होता..

“म्हणजे काय की पहिल्या प्रकरणात, कुठलेच पात्र नाही.. तसे काहीच घडतच नाही. आता बोल, तेरी जालीम दुनिया इसकी दखल लेगी कि नही ?”

जगू खूष असला की हिंदीसदृश्य काहीतरी बोलतो. नेह्मीप्रमाणे ह्या वेळी देखील दखल हा हिंदी शब्द आहे की नाही असा माझा गोंधळ झाला.

“अरे पण अपात्र कथा दखलपात्र कशी होईल ?”

“तुझ्या सामान्यपणाची मला कीव येते. पहिली गोष्ट म्हणजे 'दखलपात्र' व्ह्ययला हा काही गुन्हा नाही... हं अर्थात तुमच्या झापडं लावलेल्या दुनियेत असले तेजस्वी प्रयोग म्हणजे गुन्हाच !”

जगू एकंदर जाग्रणाने खचला होता हे मला कळत होते पण त्याच्या ह्या प्रयोगाचा तेजोभंग कसा करावा ते कळत नव्हते.

“जगू अगदी खरं सांगू का ?”

“बोल!”

“मला काही कळले नाही रे. ”

शिंक येताना आधी होतो तसा चेहरा करत जगू हसला. काही माणसं आवाज न करता चालतात तसा जगू आवाज न करता हसतो.

“मला वाटलच तुझ्या चेहऱ्यावरनं. भौतिकात रमणाऱ्या तुझ्यासारख्या जीवाला हे रसायन कसे कळणार ?”

जगूच्या ह्या वाक्याने शास्त्र विषयाच्या तिन्ही पेपरांना एकत्र बसल्यासारखा मला घाम फुटला.

“म्हणजे अस बघ. ही कथा आहे गूढ. आता कथेत पात्र असणार आहेत की नाहीत इथूनच सस्पेन्स सुरु होतो. तू सारखा भिंतीकडे पहात आहेस..”

मी एकदम चमकलो.

“..त्यावरून तुला शन्का असावी की कथा भिंतीसारखी एकाच रंगात बुडलेली सपाट अशी असणार!” जगू एखाद्या मानसोपचार तज्ञाच्या थाटात बोलला आणि त्याने पुन्हा शिकं आल्यासारखा चेहरा केलान.

“नाही रे म्हणजे आपल ते.. “

खरं म्हणजे कारण अगदी उलटं होतं. मी भिंतीवर कॅलेंडर कडे पहात होतो मधे मधे, कारण त्यात सपाट असे काही नव्हतेच !

जग्याचे चालूच होते विश्लेषण ः

“पण तसे होणार नाही.. माझी कथा गूढ असली तरी त्यात सगळे रस मिळतील तुला.. पुस्तक छापले की सस्पेन्स साठी मी काही मधली पाने कोरी ठेवायचही विचार करतोय.”

“कोरी पाने ? मधेच ?” आता मात्र मला त्या कॅलेंडरवरच्या युवतीनेेही डोळे विस्फारल्याचे भास होऊ लागले.

“येसऽऽऽ, वाचकाना हवा तो उपयोग करु देत त्य कोऱ्या पानांचा !”

“बाकिच्यांचं माहित नाही पण रघू नक्की विमानं करेल ती पानं फाडून. हल्ली त्याचं ते फारच वाढलं आहे.. उरो का ओरिगामीचं. आजकाल त्याच्या घरचे बिलंसुद्धा लपवून ठेवतात त्याच्यापासून ! कुणी सांगाव, कदाचीत तुझ्या कथेची कोरी नसलेली पानंही तो त्याच कामी आणेल. शेवटी काय रे, तुझ्या कल्पनांची भरारी अशी विमानं होऊन शब्दशः झाली तरी..”

“खामोश ! रघू सारख्या नादान माणसाचे काय घेउन बसलास. मला म्हणायचे होते की वाचकच त्या रिकाम्या पानांमधे हवा तो मजकूर कल्पनेने भरतील.. बघ तू, प्रत्येक प्रकरणाला वेगळीच कलटणी मिळेल!!!”

“प्रत्येक प्रकरणाला वेगळी कलाटणी ?” मी आवन्ढा गिळत विचारलं. जगूचे विचार पचायला मिनिटागणिक अवजड होत होते. “पण अरे वाचकांना तुझी पातळी कशी गाठता येईल ? त्यापेक्षा तू सगळी पानं भरलीस तर ?”

“हंऽऽऽऽऽऽ तेही खरचं. एकदम पहिल्याच कथेत एव्हढा क्रांतिकारकपणा पुरोगाम्यांनाही झेपणार नाही” जगू म्हणाला..

पण एकंदर त्याच्या डोळ्यांसमोर एकंदर रघू करत असलेल्या विमानरुपी रसग्रहणाचे भीषण दृश्य उभे राहिले असावे. नाहीतर सहसा जगू माघार घेत नाही.

माझी शन्का खरी होती कारण तो एकदम चमकून म्हणाला “रघू पुरोगामी आहे का रे ?”

“माहित नाही रे नक्की. तो मधेच काहीतरी उरोगामी का कायसं बोलत असतो.”

“उरोगामी नाही रे. ओरीगामी ! ते घड्या पाडून विमानं करण्याच तेच त्याच खूळ. मी विचारलं तर म्हणतो स्टेप बाय स्टेप जातोय. विमानांवर हात बसला की बेडूक, बेडकावर हात बसला की .. बद्तमीज आदमी. पण कधी कधी मला त्याच्यात 'म्येथड इन म्याडनेस' वाटतो”

“बर मग पात्रांचे काय ठरवलेस नक्की ?” मी सरकारी वकील 'आय विटनेस' चा मुद्दा लावून धरतात त्या चिकाटीने विचारले.

“तसं एक अडीच पात्रांचे एक कथानक आहे डोक्यात माझ्या ?”

“अडीच ऽऽ ? म्हणजे कुणी लहान मूल वगैरे आहे का ? का कुणी अर्धवट आहे?”

“तुला मला सगळ उलगडुन सांगाव लागतय. जगू वैतागला. हंऽऽ ठीक आहे. तू उंदीर आहे अस समजेन.”

“उ उ.. उं दी र ? “ मी संतापातिरेकाने एकेक अक्षर उच्चारत विचारले.

“हां म्हणजे पांढऱ्या उंदरावर नाही का प्रयोग करत माणसांच्या आधी.. त्यामुळे तुला आधी ढोबळ कथानक उलगडून सांगायला हरकत नाही. असा अज्ञानी प्रश्न तू विचारलास म्हणजे तू ब्रिजप्रसाद चं 'अढाई पात्रोंका प्रयोग' वाचलेलं नाहीस हे उघड आहे. निदान सत्यकुमारचं ' कहानी, नाटक और शतरंजी चालें' तरी ?”

“सतरंज्यांवर कुणी पुस्तक लिहिले आहे हे मी आजच ऐकतो आहे. तुला आपल कॉलेजच नाटक आठवतयं का ? कनका खानोलकर साठी आपण सर्वात पुढच्या सतरंजीवर जागा पकडून बसलो होतो. त्यानंतर नाटकाचा आणि सतरंजीचा अजून जवळचा संबंध मी पाहीला नाहिये रे अजून !”

माझं बोलण ऐकत असताना प्रत्येक वाक्यावर जगूचा चेहरा घाटात एस.टी. 'लागल्या'सारखा कसानुसा होत होता..

“मला शरम वाटते रे तुम्हा लोकांना मित्र म्हणायची. ऐसे दोस्त हो तो दुश्मनोंकी क्या जरुरत है.” जगू पिसाळला की हिन्दीत चावतो “अरे बुद्धीबळ खेळला आहेस का कधी ?”

“अफ्कोर्स! मागच्याच वर्षीच्या इन्टर कॉलेज फायनलला नाही का खेळलो होतो?” मी उत्साहाने म्हणालो. “सुभाष हट्टंगडी फायनलला पोचला नव्हता का.. त्याला उजव्या हाताला फ्रॅक्चर झालं होतं म्हणून सोन्गट्या सरकवायला मीच होतो. तो डाव्या हाताने सोन्गट्या सरकवणं अनलकी मानतो.”

जगूने आता दोन्ही हात कानावर गच्च दाबले आणि प्रेशर गेलेल्या कुकरसारखा स्वस्थ बसून राहीला.

तो तसा आता २ मिनिटे पुन्हा बसणार हे मला माहीत होते पण कॅलेंडर कडे बघायची रिस्क मला पुन्हा घ्यायची नव्हती. त्यामुळे आपल्या बोलण्यात कुठली अशी स्फोटक विधाने होती ह्याचे विश्लेषण मी करू लागलो.

“तुला घोडा माहित्ये का ? घोडा ?” बरोबर २ मिनिटांनंतर जगूने शांतताभंग केला..

जगूकडे मी संशयाने पाहीले. मघाचपासून त्याच्या बोलण्यात आलेले बेडूक, उंदीर वगैरेंच्या जोडीला आता घोडा ! नक्कीच जगू वर फार ताण पडला होता एकंदर कथा घडवण्याच्या प्रक्रियेचा. किंवा त्याची कथा तरी चतुष्पाद प्राण्यांविषयी होती..

माझा बंद केलेल्या टिव्हीसारखा विझलेला निर्बुद्ध चेहरा पाहून जगू पुन्हा म्हणाला

“घोडा .. बुद्धीबळातला रे. तो अडीच घरे जाणारा घोडा कसा समोरच्याला चकवा देतो तसाच चकवा माझ्या अडिच पात्रांनी वाचकांना बसेल ! अगली चाल उनके दिमागे चमन मे आयेगी ही नही. सत्यकुमारने सिद्धच केलय तस.. कथा अगदी घर करुन राहील वाचकांच्या मनात. त्यामुळे नावही मी ठरवल आहे. 'पासष्ठावं घर'! पहिली ६४ बुद्धीबळाची आणि ते पासष्ठावं ! “

शेवटची घरघर लागल्यासारखे माझ्या गळ्यातून काही आवाज निघाले. जग्याच एकंदर कठीण आहे. साला सतरंजीवर पुस्तकं वाचतो आणि तीही हिंदी. तरीच ह्याच्या ज्ञानेश्वर माउलींच्या मायमराठी भिंतीवर सारखी हिंदीची ओल येत असते!

काय तर म्हणे 'कहाणी, नाटक आणि सतरंजीचे चाळे' ! काय पण नाव !.. आज सतरंजी .. उद्या पायपुसण्यावर पुस्तकं वाचेल !

सारा जीव एकवटून त्राग्याने मी विचारलं “अरे पण अर्ध्या पात्राचं काय ?”

“म्हणजे असं आहे की ते पात्र पूर्ण कधीच कळणार नाही. ते कसे दिसेल ते अवलंबून आहे की तू कुठे बसून पहातो आहेस..”

“कुठे बसून म्हणजे ? चटईवर ! तुला दुसरी खुर्ची घेता येईल तो सुदिन. ह्या खुर्चीचा पाय...”

“तस नाही मूढा॒!॒ म्हणजे तु कुठल्या पात्राच्या ऍंगलने पहात आहेस तसे तुला तिसरे पात्र दिसेल. म्हणजे असं बघ 'अ' आणि 'ब' ही पात्रे बुद्धीबळ खेळत आहेत. आणि 'ड' तो अटीतटीचा सामना पहात आहे.... “

“'क' चं काय झालं ?”

“शाब्बास ! बघ, पहिल्याच परिच्छेदात हा प्रश्न निर्माण होईलः 'क' चं काय झालं! आज आल्यापासनं पहिला सूज्ञ विचार मांडलास. तुझ्यात अजून ती धुगधुगी आहे म्हणून तर मी तुला सगळं सांगतो आहे. आता बघ, पहिल्याच परिच्च्हेदात, मी मळलेली वाट चोखाळायला नकार दिला आहे हे सूज्ञ वाचकांच्या लक्षात येईल. धिस्स स्टोरी श्याल बी एनिथीन्ग बट प्रेडिक्टिबल !!”

जगू क्वचित बोलला तरी अत्यंत मराठमोळं इंग्रजी बोलतो. ताजा खरवस बांधायला ‘टाइम्स’ वापरल्यासारखे वाटते.

ह्यानंतर सुमारे जगूने मला तासभर त्याची कथा ऐकवली. ती संक्षिप्त रुपाने देत आहे. त्यात कंसांमधे जगूची मौलीक विचारमंथनेही आहेत आणि माझ्या काही अज्ञानी शंकाही:

टिक टिक टिक . ठण्ण! ठण्ण! रात्रीचे दोन वाजल्याचे टोले घड्याळाने दिले.

(वास्तविक 'अ' ने घड्याळ मागे करून ठेवले होते तास्भर त्यामुळे खरेतर रात्रीचे तीन वाजले आहेत. पण ते शेवटच्या प्रकरणात उघड होतं . इति: जगू)

आणि कथेचे बारा वाजणार आहेत का?

(इति: मी. पण मनातल्या मनात)

मीः (उघड) “'तू नावं 'अ' ,'ब' अशीच ठेवणार आहेस का' “

“होय, रुढ नावाच्या साकळलेल्या प्रतिमांत मला पात्रांना अडकावायचे नाहीये. त्यामुळे वाचक आपल्या मनाने नाव भरतीलच.”

मी: (मनात) सगळे वाचकच भरणार तर जगू काय लिहीणार मग ? वाचकांच्या ह्या 'भरत'कामानंतर का होइना कथेची वीण घट्ट बसली म्हणजे मिळवलं!

मीः (उघड) छान ! पुढे ?

“'ब' ने काळा घोडा पुढे सरकवला” (इथे ख-या घोड्याचा आभास हा प्रेक्षकांना अजून एक चकवा. इति ः अर्थातच जगू). “शुक्रवारी 'ब' नेहमी काळे कपडे घालायचा. काळे बूट, काळे मोजे, काळा अंगरखा ...”

(“मोज्यांनंतर डायरेक्ट अंगरखा ? म्हणजे त्याने पॅंट घातली आहे की नाही ह्याबाबत वाचकांच्या मनात प्रश्न. जगूच्या भाषेत अजून एक चकवा !”)

“आज त्याने निळा पोशाख केला होता”

(म्हणजे आज शुक्रवार नाही. मग कुठला वार ? चकवा ! चकवा ! जगूने कथेचे नाव 'पासष्ठावा चकवा' ठेवायला हवं होतं !)

त्या हस्तिदंती बुद्धीबळाच्या पटाकडे 'अ' निरखून पहात होता. त्यातला एक पांढरा घोडा हरवला होता. त्यामुळे त्या जागी कॅरमची पांढरी सोन्गटी ठेवून ते दोघे खेळत होते. कारण 'शो मस्ट गो ऑन' ह्या संतवचनावर 'ब' ची श्रद्धा होती.

वास्तविक 'अ' ने सोन्गटीऐवजी कॅरमचा 'स्ट्राईकर' ठेवला होता पण त्यामुळे आपण सतत 'नॉन-स्ट्राईकर' एंड ला राहू असा नर्म विनोद 'ब' ने केला होता!

(जगूच्या मते इथे त्याने गूढरसाला हास्यरसाची झालर लावली होती! मी कथेच्या चरकातून भरडला जाऊन माझा मात्र क्रोध रस गळत होता आणि एव्हढे रस वाहिल्यानंतर त्याची कथा रसातळाला जात असल्याची अभद्र शंका येवू लागली !)

त्या पांढऱ्या सोंगटीकडे पहात 'अ' विचारात पडला होता. त्याला सतत विचारात पडण्याची सवय लागण्याचे कारण म्हणजे त्याचा प्रायव्हेट डिटेक्टीव चा व्यवसाय. सर्व गोष्टींचा सर्व बाजूने विचार करण्याची 'अ' ला सवयच झाली होती. किम्बहुना त्याचा क्लायेंट असलेल्या 'ब' शी तो अधून मधून बुद्धीबळ खेळायचा, तेव्हाही कित्येक वेळा केवळ 'ब' च्या बाजूने विचार केल्यामुळे त्याला हार पत्करावी लागली होती.

अरे कसला विचार करतो आहेस मित्रा 'ब' त्याला म्हणाला. “उद्या डिटेक्टिवपणाच्या (हा संकर जगूचा !) ऑफिसला सुट्टी आहे ना. मग आरामात खेळ. हा बघ गेला तुझा उंट गेला.”

'ब' ने 'अ' चा उंट मारून आपल्या नाईट गाऊन्च्या खिशात टाकला. 'ब' ची ही नेहमीची सवय होती. आवडत्या चालीनंतर मारलेले प्यादे तो नेह्मी खिशात टाकायचा.

'ब' चे घराणे ऐतिहासीक इतिहास असलेले (इथे जगूला दुरुस्त करण्याचे मी अडीच एक प्रयत्न केले) असे सरदारांचे घराणे होते. म्हणजे अफजलखानाला फितूर होणाया सरदारांपैकी पहील्या फळीत 'ब' चे खापर पणजोबा होते अशी गावात वदंता होती.

'अ' पांढ-या सोंगटीकडे पहात विचारात बुडून गेला होता (हेच वाक्य निरनिराळ्या पद्धतीने आत्तापर्यन्त लिहून झाल्यामुळे वाचकांवर 'एम्बॉस' होईल असे जगूचे मत होते) पूर्वजांच्या हस्तीदंती पटातला हा घोडा हरवू कसा शकतो हाच विचार त्याला पडला होता.

त्याने काहीतरी चाल केली आणी पुढच्या चालीला 'ब' ने दुसरा उंट खाऊन खिशात टाकला.

अचानक 'अ' चे डोळे लकाकले. सरदार जांबुवंतरावांची तुमची पुरानी दुश्मनी आहे ना मि. 'ब' ? त्यांचा त्यांच्याच वाड्यात मागल्या शुक्रवारी लेंग्याच्या नाडीने आवळून निर्घृण खून झाला आहे.

बर मग ? आजकाल सरदार घराण्याशी संबधित लोकांचे खून होत आहेत म्हणुन तर माझ्या सुरक्षेसाठी तुला कंत्रांट दिले आहे ना 'अ' !

(‘जगू, अरे ती काय लग्नाची जेवणावळ आहे का कंत्रांट द्यायला ?’ ह्या माझ्या प्रश्नाचा जगूवर काही परिणाम नव्हता)

मि. ब, जांबुवतरावाच्या खुनाच्या आरोपावरून मी तुम्हाला अटक करत आहे.

“मला ? अटक ? हा हा तू आजकाल फारच भिकार विनोद मारतोस 'अ' !”

(इथे जगूही शिंक आल्यासारखा चेहरा करून आवाज न करता हसला.)

“हा विनोद नाही” असे म्हणून 'अ' ने खिशातून 'हरवलेला' हस्तिदंती घोडा काढला ! ओळखतोस ना हा ? त्या दिवशीही तू माझा घोडा मारलास आणि खिशात टाकलास. मी गेल्यावर जांबुवंतरावांच्या वाड्यावर जाऊन तू त्याना मारलस. पण तेव्हा तुझ्या खिशातला घोडा तिथेच पडला !

हंऽऽऽऽ पण.. पण तुला माझ्यावर नक्की संशय कधी आला ? 'ब' ने अपराधी स्वरात विचारलं.

'त्या दिवशी जांबुवंतरावांच्या प्रेताशेजारी पडलेली ती लेंग्याची नाडी ! आजच माझा संशय पक्का झाला जेव्हा तू नेहमीच्या पट्ट्यापट्ट्याच्या लेंग्याऐवजी नाईट गाऊन घालून बसलास तेव्हा !!!

....

'धी येन्ड !!! ' जगू म्हणाला 'काय, कशी वाटली ?'

“एकदम कंडा आहे ना !” मी नेमके तेव्हाच कॅलेंडर कडे पहात असल्याने त्याला म्हटलं आणि जोरात जीभ चावली !

माझा मेंदू काहीतरी उत्तर शोधायचा प्रयत्न करत असतानाच, एक नवीनच प्रश्न माझ्या मनात लेन्ग्याच्या नाडीसारखा लोन्बकळत होता:

'ड' चं काय झालं !!!



May 22, 2016

आमचे नाटक आता युट्युबवर!

नमस्कार मंडळी!

मागच्या वर्षी, सोसायटीच्या गणेशोत्सवात आम्ही एक नाटक (लहानसे प्रहसन) सादर केले होते. मी अमेरिकेला यायच्या सगळ्या धामधुमीत (आणि मन:स्थितीत) विनोदी लिखाण करून, तालमींचे जमवून, नाटक सादर करता आले ह्याचा खूप खूप आनंद व समाधान आहे.

प्रत्यक्ष प्रयोगात सुजाण व रसिक प्रेक्षकांनी भरभरून प्रतिसाद दिला, व नंतर मनापासून कौतुकाचा वर्षाव केला त्यामुळे अगदी भरून पावले! तात्पुरत्या छोट्याश्या रंगमंचावर, प्रासंगिक आपत्तींंना तोंड देत देत केलेले हौशी लेव्हलवरचे हे नाटक... पण 'टायमिंग' साधून व तालमीत पक्क्या केलेल्या 'जागा' घेऊन किंवा टिपून हशे मिळवायची (वसूल करायची) मौज काही औरच.. आनंद निर्माण करण्याजोगा दुसरा आनंद नाहीच!

आमचे प्रहसन तुम्हाला खूप आवडल्याची पावती मिळाली होतीच मागच्या वर्षी फेबु पोस्टावर... ज्यांनी पाहिले आहे त्यांना ह्या निमित्ताने पुन:प्रत्ययाचा आनंद घेता येईल आणि 'पाहू सवडीने' म्हणून ज्यांचे पाहिले गेलेच नाही त्यांच्यासाठी ही युट्युब लिंक.

नाटक आवडले तर इथे व तिथे जरुर लाइक व शेअर करा..

मंडळ आभारी आहे!

- राफा


Apr 11, 2016

नवीन चित्रकला!

गेल्या काही दिवसांत ही दोन स्केचेस काढली:
(पहिल्यावर डोळ्याची शोभा (realism) जाऊ नये म्हणून सही ठोकली नाहीये!)

- राफा







Sep 25, 2015

एक प्रहसन - गणेशोत्सव २०१५

थेट फेसबुकावरून :


सप्रेम नमस्कार!

सोसायटीच्या गणेशोत्सवात आम्ही सादर केलेले हे प्रहसन (Comedy Skit).

काही तांत्रिक अडचणींमुळे दोन कॅमेरांनी केलेल्या चित्रीकरणाचा संकर करावा लागला आहे त्यामुळे पहिल्या व दुस-या अर्ध्या भागाच्या चित्रीकरणात तफावत जाणवेल.

'वा-यावरची वरात' च्या चालीवर सांगायचे तर कृपया ह्यात काही साहित्यिक मूल्यं किंवा अस्वस्थ अंतर्मनाची स्पंदने वगैरे शोधू नका. गणेशोत्सवाच्या माहोल मधे जाऊन व्हिडिओचा आनंद घ्या.

शेवटी ब्लॉगची लिंक अशासाठी दिली आहे कि ब-याच जणांना मी साक्षर आहे हे माहीत नाही ते ह्या निमित्ताने कळेल (आणि ते इथे येऊन वाचू शकतील).

आणि हो, प्रहसन आवडले तर न विचारता/सांगता खुशाल शेअर करा!

मंडळ अत्यंत आभारी आहे :)




(व्हिडीओ बघण्यासाठी वरील फोटोवर क्लिक करा)



शेअर करण्यासाठी लिंक (व्हिडिओ पहाण्यासाठी फेसबुकावर Log In करण्याची गरज नाही):

https://www.facebook.com/rahulphatak28/videos/10207561506140862


धन्यवाद!



Jul 27, 2015

मिठातले आवळे

कु. कुंजलतिका तनमुडपे यांचे ‘आवळा: कृती व विचार’ हे पाककृतींपलिकडे जाऊन जेवणानुभुतीबरोबरच जीवनानुभुती देणारे खास नवगृहिणींसाठीचे पुस्तक लवकरच बाजारात येत आहे. ‘खल व बत्ते’ हे त्यांचे वायव्य महाराष्ट्रात प्रचंड खळबळ उडवून दिलेले पुस्तक वाचकांच्या ओळखीचे आहेच.
दोन्ही पुस्तके घेतल्यास २५% टक्के सवलत तसेच आवळकाठीचे एक पाकिट (लहान साईज) मोफत मिळेल.

 सर्वत्र उत्सुकता निर्माण करणा-या ह्याच पुस्तकातील एक कृती खास तुमच्यासाठी.

 मिठातले आवळे

 साहित्य: ५० ग्राम काजू (नसल्यास भाजलेले शेंगदाणे चालतील)
८ ते १० आवळे. (१० ते ८ ही चालतील. तुम्ही कुठून बघताय त्यावर आहे)
मीठ (आयोडिनयुक्त असल्यास उत्तम. शक्यतो चवीला खारट असावे व दिसायला कतरीना कैफ च्या रंगाहून थोडे कमी उजळ असावे)
एक आकर्षक बाऊल (हा नसला तरी चालेल पण काहीही सर्व्ह करताना हा कृतीच्या शेवटच्या ओळीत सवयीने लागतोच तेव्हा हाताशी असलेला बरा असतो)
एक चमचा (पाहुण्यांना चिवडा देताना वापरतात तसा लहान आकाराचा असावा)
एक स्मार्ट मोबाईल (आवळ्यांच्या विविध अवस्थांचे तरंगते फोटो फेसबुकवर टाकायला)

कृती:
प्रथम दोन तीन काजू तोंडात टाकावेत. त्याने चित्तवृत्ती उल्हसित होतात आणि पाककृती करायला शारीरिक व मानसिक बळ मिळते.
काजू नीट खावून झाल्याची खात्री झाल्यावर बरणी समोर घ्यावी. त्यात बेताबेताने फिल्टर केलेले पाणी साधारण गळ्यापर्यंत येईल असे घालावे. मुंबईत काही विशिष्ट भागांत रहात असाल तर नळाचे पाणी घेऊ नये कारण पाण्याच्या रंगामुळे त्यात तरंगणारे आवळे दिसणार नाहीत.

टीप: बरणी नीट स्वच्छ असावी. त्यात आधी भरलेल्या कडधान्याचे वगैरे दाणे शिल्लक राहिले तर पाण्यामुळे मोड येऊन आवळ्यांची चव बदलू शकते. विशेषत: नवगृहिणींनी असा अनावस्था प्रसंग टाळावा.

आता मोबाईलने बरणी, आतले पाणी तसेच फिल्टर, किचन प्लॅटफॉर्म, टाईल्स, मायक्रोवेव्ह इत्यादी गोष्टींचे विविध कोनात फोटो काढावेत. फोकस, उजेड, क्लॅरिटी अशा फालतू गोष्टींमुळे कुठलाही फोटो बाद न ठरवता ते सर्वच्या सर्व फोटो फेसबुकवर पोस्ट करावेत. शिवाय खाली ‘आज वेळ होता म्हटलं मिठातले आवळे करावे’ अशी कॉमेंट टाकावी.

थोडा वेळ थांबून साधारण पहिला ‘लाइक’ आल्यावर सेलिब्रेट करायला अजून दोन-तीन काजू तोंडात टाकावे. मग आवळ्यांकडे वळावे. आवळे आठ ते दहा आहेत ना ते मोजून एकेक करुन बरणीच्या पाण्यात गरम तेलात लाटलेली पुरी सोडतात तसे सोडावे (तिखटमिठाच्या पु-यांची कृती ‘खल व बत्ते’ मधे पान नं. ६७ वर पहा)
मग चमचा चमचा मीठ सावकाश घालावे. मध्यम आकाराच्या आवळ्याला एक सपाट चमचा असे प्रमाण असावे. त्याच चमच्याने सावकाश ढवळून मिश्रण एकजीव करावे.

टीप: तो ढवळलेला चमचा पुन्हा मिठाच्या बरणीत खूपसू नये.

आता मघाचच्या फेसबुक पोस्टचे लाईक्स चेक करावेत. साधारण पंचेचाळीस लाईक झाले की मग पुन्हा एकदा पाणी ढवळून मिठासकटच्या पाण्याचे फोटो काढून फेसबुकवर पोस्ट करावेत. पुढची पंधरा मिनिटे ‘अगं आत्ता ग कुठे मिळाले आवळे?’, ‘छानच. पण प्रमाण तर सांगशील? किती चमचे पाणी घ्यायचे?’, ‘आता खातानाही टाका सगळ्यांचे फोटो’, ‘ए आवळ्यांवरून आठवले, रणवीर काय क्यूट दिसतो ना बाजीराव मधे’ अशासारख्या कॉमेंट्सना रिप्लाय द्यावेत.

ह्यानंतर पाच मिनिटे श्रमपरिहार करावा व अजून दोन-तीन काजू खावेत.

तरंगणा-या आवळ्यांचे फोटो काढून पोस्टावेत. काही वेळ आवळ्यांचे निरीक्षण करावे. सर्व आलबेल असल्याची खात्री करुन मग पोस्ट चेक करावे. ‘काय गोड कलर आहे गं. आम्ही कालच अश्याच रंगाचा फ्रिज घेतला. नव-याला वाईन कलरचा हवा होता पण मी दुर्लक्ष केले’ अशासारख्या कॉमेंट्स ना गोडगोड रिप्लाय द्यावेत.

टीप: आधी मीठ पाण्यात मिसळून मग आवळे टाकले तर चालणार नाही का? असा एक कॉमन आणि काहीसा आगाऊ प्रश्न मला विचारण्यात येतो. ही एक घातक प्रथा नवविवाहितेंमधे पडते आहे. अंतिम परिस्थिती साधारण तशीच असली (म्हणजे मॅरीड विथ वन किड) तरी लग्न व बारसे त्याच क्रमाने करतात हे इथे लक्षात ठेवावे.

मघाशी काढलेला आकर्षक बाऊल फोटो काढून पुन्हा कपाटात ठेवून द्यावा. आता ‘झाले तुमचे मिठाचे आवळे!’ असे कदाचित तुम्हाला वाटेल पण मध्यम आकाराच्या ८ ते १० आवळ्यांसाठी साधारण २ ते ३ मध्यम आकाराचे दिवस जाऊ द्यावेत. असे दिवस गेल्यावर आवळे चांगले लागतात हा सार्वत्रिक अनुभव आहे!
फेसबुकवर दर तासाने मिठातल्या आवळ्यांचे फोटो काढावेत व फेसबुकावर पोस्ट करावेत. मीठ थेट बरणीत न टाकता वाटीत काढून घेतले असेल तर उरलेले मीठ वापरून बाकीचे खारे काजू करावेत.

मग, आवडली ना मैत्रिणींनो ही सोप्पी पाककृती? ह्या पाककृतीला फार डोके लागत नसल्याने नव-यालाही शिकवायला हरकत नाही!

Jul 19, 2015

सांगतो ऐका!

पुण्यात भर वस्तीत डेक्कनसारख्या मध्यवर्ती भागात घडलेला हा प्रकार! मी स्वत: अनुभवलेला. कुणाही संवेदनशील व्यक्तीच्या डोळ्यात टचकन पाणी आणेल असा. ह्या भीषण वेगाने होणा-या बदलाला सामोरे जायला आपण तयार आहोत का?

डेक्कन च्या चौकात एक पुस्तकांचे दुकान. नुकतेच नवीन रुपात आलेले. तिथे दुसरी भेट. मी व माझी धर्मपत्नी (पक्षी: बायको).

मागच्या म्हणजे पहिल्या भेटीत ह्या सगळ्याची सुरुवात झालीच होती. त्यावेळी मी चार पुस्तके विचारली. त्यातले एकच मिळाले (इतके काही मी वेगळे वाचत नाही गडे!). एक आऊट ऑफ प्रिन्ट होते (असणारच होते, पण आशा वेडी असते). एकाची एकच प्रत व ती डिफेक्टिव आहे म्हणून नम्रपणे सांगण्यात आले वगैरे. पण हे सगळे शोधताना, विम्बल्डनचे बॉल बॉइज व गर्ल्स जितकी तत्परता दाखवत नसतील इतका चुटपुटीतपणा तिथला इसम दाखवत होता. इथेच माझ्या मनात खळबळ उडाली होती! पुस्तक उपलब्ध नाही म्हणताना तो खजील होत होता (पुन्हा खळबळ!) शेवटी ते एक पुस्तक मिळाल्यावर त्याला माझ्यापेक्षा जास्त आनंद झालेला दिसला (खळबळीचा क्लायमॅक्स!) ह्याविषयी राजच्या ब्लॉगवर वाचले असूनही हा अनपेक्षित अनुभव मी कसाबसा पचवला होता.

घाबरत धडधडत्या अंत:करणाने परवा पुन्हा गेलो. ३-४ पुस्तके घेतल्यावर बिलिंग काऊंटरला. तेव्हढ्यात तोच इसम आला. मला ओळखलेसे वाटले. 'हॅलो सर' अशा भावार्थाचे काहीतरी पुटपुटला. (पुन्हा मंद खळबळ चालू! सौजन्य, तेही गि-हाईकाशी?)

मग झालेला हा संवाद. आतडे पिळवटून टाकणारा:

मी: अं.. वेळ काय आहे तुमची?
(उत्तराची सुरवात 'दुपारी १-४ बंद असते' अशीच असणार अशी पूर्वानुभवावरून खात्री).
तो: सर, सकाळी ७ ते रात्री ९.
(वेडा कुठला. मराठी पुस्तकाचे दुकान आणि मराठी कळत नाही! तू कधी जागा असतोस ते नाही विचारलं! वेळ विचारली वेळ! दुकानाची!)
तो (माझा साशंक चेहरा पाहत): हो सर आणि सकाळी आम्ही खरचं सातला चालू करतो.
(आता माझा बांध फुटायचा बाकी होता. सकाळी ७ ला चालू? म्हणजे फिरायला येऊन घरी परतताना दुकानात डोकावू पाहणा-या वाचनप्रिय मंडळींची, ऑफिसला जाता जाता ठराविक पुस्तक पटकन खरेदी करु इच्छिणा-यांची किंवा गर्दीची वेळ टाळू पाहणा-या वयस्कर व्यक्तिंची अश्या ह्या सगळ्या लोकांची सोय! गि-हाईकांची सोय? देवा अजून काय काय ऐकवणार आहेस)
मी: रंदबधीमसते?
तो: सर?
मी (भावनातिरेकाने कोरडा पडलेला घसा किंवा दाटून आलेला गळा.. ह्यापैकी काहीतरी एक ठीकठाक करत): बंद कधी असते? म्हणजे कुठल्या वारी?
(बरं झालं आज आलो. आज चालू आहे म्हणजे आज वारी तर बंद नसते. नाहीतर खेप पडली असती. फोन करायला पाहिजे होता.).
तो: सर, सातही दिवस चालू असते.
मी: ...
(इथे डोळ्यापुढे अंधारी आली बहुतेक त्यामुळे मी काही बोलू शकत नव्हतो).
मी (मनातल्या मनात तेही हळू पुटपुटत): कु.. कुठल्या शहरात तुमचे दुकान आहे माहीत आहे ना? (मनातले ऐकू गेले की काय त्याला )
तो: ('चुपके चुपके' मधे 'आप गाते भी है' असं शर्मिला टागोरने विचारल्यावर धर्मेंद कसा मान खाली घालून 'कसचं कसचं' असा हसतो, तसा मंद हसत व टरटर करत प्रिंट झालेल्या बिलाचे चिटोरे फाडत): सर, तुमचे इन्वॉईस.
आले की नाही पाणी डोळ्यात?



मित्रमैत्रिणींनो,
वरील भागातील अतिशयोक्ती व मूळ (ख-या) प्रसंगाला दिलेली फोडणी हा विनोदाचा भाग झाला. पण मी लिहीले आहे ते 'बुकगंगा' च्या सहाय्याने नवीन रुपात आलेले 'इंटरनॅशनल बुक सर्विस' ह्या डेक्कनवरील दुकानाविषयी. वर सांगितलेल्या चांगल्या गोष्टींप्रमाणेच सुधारणेलाही वाव आहेच (उदा. विखुरलेली पुस्तके नीट लावणे एका लेखकाची एका जागी एकत्र अशी, जी पुस्तके गोडाऊन ला आहेत किंवा उपलब्ध नाहीत म्हणून आली की फोन करण्यासाठी रजिस्टरमधे माहिती लिहून घेतली त्यानुसार ती मागवून तत्परतेने त्यावर फॉलोअप करणे इत्यादी). पण इरादे नेक आहेत अशी जाणीव झाली म्हणून हा पोस्टप्रपंच.

विशेषत: मराठी पुस्तकांसाठी जरुर भेट द्या. ईंटरनॅशनल बुक सर्विस/हाऊस (बुकगंगा डॉट कॉम), डेक्कन, पुणे.

Jun 5, 2015

कॉमेडीची ट्रॅजेडी!

मराठी सिनेमाचं ना मला झेपेनासंच झालंय.

एक तर पहायला जायला उत्साह येईल असा सिनेमाच खूप दिवस येत नाही. (ह्या आधी केवळ कर्तव्य म्हणून अनेकदा मराठी चित्रपट पाहिले आहेत. आजकाल कंटाळा आलाय) पोस्टरमधेच काही नाविन्य, फ्रेशनेस नसतो! त्यात असा काही चित्रपट आढळला तर तो पटकन १-२ आठवड्यातच बघून घ्यायचा. नंतर तो कुठेतरी जिल्ह्याच्या ठिकाणीच फक्त चालू असतो. हे ब-या हीट सिनेमांचं. नाहीतर तो आधीच झोपतो. कारण एकूण सिनेमाच अनुदानामुळे का कशामुळे माहीत नाही पण ढिगाने बनत आहेत. शिवाय नेमका आपल्याला पहायचा तो सिनेमाही अगदी अवली वेळेला असतो.

'अ पेईंग घोस्ट' पाहून आल्यावर फार वाईट वाटलं. अपेक्षा ठेवली होतीही आणि (आधी अपेक्षाभंग अनेकदा झाल्यामुळे) नाहीही! वाईट वाटलं ते वेळ, पैसे वाया गेल्यासारखे वाटले म्हणून फक्त नव्हे.

चित्रपट पाहून फक्त दोनच गोष्टी आवडाव्यात? एक तर तांत्रिक बाबींचा नीटसपणा (गरज पूर्ण करण्याइतका का होईना) आणि दुसरं म्हणजे एकही मोबाईल वाजला नाही (अपेक्षांची ही पातळी आहे आजकाल). त्यातही दुस-या कारणाचा आपला आनंद मानून घ्यायचा. मोबाईल वाजलेही असतील. पण चित्रपटाचा आवाजच एव्हढा मोठा होता ('12 angry men' च्या भाषेत सांगायच तर 'त्या आवाजात मला माझे विचारही ऐकू येत नव्हते'). त्यामुळे कळलेही नसेल कदाचित कुणी 'वायझेड' इसम किंवा इसमी बोलत असेल तर. आमच्या रांगेतल्या उशिरा आलेल्या २-३ बरण्या व ३-४ मुलं मधेच काहीतरी बोलत होती.

ह्या चित्रपटात अनुभवी आणि तरीही टवटवीत कलाकार होते (मी सिरियल्स बघत नसल्यानेही मला ते ताजेतवाने चेहरे वाटले असतील) अन्यथा मराठीत कास्टींग वगैरे भानगड नसतेच. ज्याचं दुकान सध्या जोरात चालू आहे त्यांनाच घेतलं जातं.

व. पुं च्या कथेमुळे आणि कथाकथनामुळे अपेक्षा वाढवणारी म्हणजे म्हटली तर आता सरधोपट वाटू शकेल अशी पण तरीही रंजनाचे खूप पोटेन्शिअल असणारी, नव्या 'ट्रीटमेंट' ने नवसंजीवनी देण्यासारखी ही गोष्ट होती. पण पटकथा, संवाद व दिग्दर्शन ह्या बाबतीत फार फार निराशा झाली. व. पुं. ची टाळ्यांची वाक्ये तरी जशीच्या तशीच घ्यायची मग. निदान तेव्हढीच जास्त धावसंख्या. कलाकारांनी कामे चोख केली पण अटेन्डंस लावल्यासारखी.

पण लेखक, अभिनेत्यांचे टॅलेंट बघता ह्यापेक्षा कितीतरी जास्त गंमत करता आली असती असे फार वेळा वाटले. अनेक जागा राहून गेल्या. अनेक तकलादू अतार्किक गोष्टी होत्या वगैरे. ( लोक हसण्यासाठी थांबून राहीले होते (हे असं फार वेळा होतं म्हणूनच लोक आजकाल कशालाही हसतात का?)

मग नेमकं गंडत काय? (आता ह्यापुढे वरील सिनेमाविषयी नसून एकंदरच म्हणायचे आहे ते लिहीतो).

मुळात चांगला चित्रपट बनवणे महाकठीण. पण अरे जागतिक दर्जाचे, उच्च कलात्मक (म्हणजे त्यातले ऍवॉर्ड्स चे ज्यूरी सोडले तर सर्वांच्या डोक्यावरून जाणारे धरून) , नवी वाट दाखवणारे, तंत्र आणि आशय ह्याच्यात कल्पनाशक्तीने अवाक करणारे वगैरे जाऊ देत.. तर अगदी शुद्ध व्यावसायिक दृष्टीने पण दोन घटका खणखणीत हशे वसूल करणारा चित्रपट बनवता येत नाही कित्येक वर्षांत (माझा एखादा असा पाहायचा राहून गेलाही असेलही)?

टॅलेंटची काही कमतरता नाही हाच सूर सगळे लावतात आणि ते कधी कधी पटतेही पण मग नेमकं होतं काय मास्तर?

मला खालील काही कारणे वाटतात:
१. अनुदानाच्या भानगडीमुळे किंवा काय, फक्त व्यवसाय म्हणून पहाणारे व प्रॉडक्ट लवकरात लवकर मार्केटमधे आणण्यास उत्सुक असणारे निर्माते
२. अजूनही लेखकाची किंमत व महत्व न ओळखणे जाणे . कथा, पटकथा व संवाद ह्याच्यावर फार कमी काम किंवा मग फक्त चटकदार संवादांवर सगळा भार.
३. अत्यंत कमी गृहपाठ आणि जो होतो तो शेड्यूलचा / logistics चा होतो. कलात्मक दृष्टीने नाही.
४. प्रत्येक कलाकाराला (लेखक, अभिनेते, दिग्दर्शक) तगून राहायची केविलवाणी धडपड करावी लागत असल्याने चाकोरीबद्ध विचार व तेव्हढा वेळ मोजक्या 'प्रोजेक्ट्स' ना देण्यामागची रिस्क. त्यामुळे 'काही व्यावसायिक पण काही काही मात्र आतल्या कलाकाराला समाधान देणारे काम; असे न करता दुकान चालू राहिल्याशी मतलब!' असे होते असावे. आपण काय हा भोटंपणा करतोय असा सूर लावण्याचं धाडस कुणीही (बाहेर फेकलं जाण्याच्या भितीने) करत नसावं !
५. मराठी प्रेक्षकाचा एकगठ्ठा स्टिरीओ टाईप नसल्याने सगळ्यांना सुखावता सुखावता आपल्याला जे आत्मविश्वासाने सांगायचे करायचे आहे त्याच्याशी तडजोड.


'विनोद' हा मी 'ट्रॅजेडी'पेक्षा श्रेष्ठ कलाप्रकार मानत आलो आहे. 'सामाजिक आशय' वगैरे असलेला म्हटलं की माणसं अगदी गंभीर होऊन खोल खोल काहीतरी शोधू लागतात. पण चित्रपट विनोदी आहे म्हटल्यावर 'थोडा दोन घटका टाईमपास' ह्या उप्पर त्यांची अपेक्षाच जात नाही. ही ढिगाने निघणा-या बहुसंख्य मराठी चित्रपटांनी घडवलेली महान ट्रॅजेडी आहे!

विनोदामागे काही विचार असू शकतो, असायला पाहिजे, जे थेट म्हटले, दाखवले नाहीये ते ऐकायला, समजायला पाहिजे, मॅडनेसमधली मेथड शोधायला पाहिजे असे बहुसंख्य लोकांना वाटत नाही. (गेला बाजार थिएटरमधे आहोत तोपर्यंत तुडुंब हसवायला आणि बाहेरचे जग विसरायला लावावे ही अपेक्षाही विनोदी चित्रपटांकडून अजिबात पूर्ण होत नाही). ज्यांना वाटते त्यांनी अनेकदा कपाळमोक्ष झाल्याने आशा सोडून दिली असावी. त्यामुळे विनोदाला कधी तोंडीलावणे म्हणून वापरलेले पाहीले, बॉक्सिंग मॅच सारखा 'पंचेस' च्या संख्येवर दर्जा ठरवला गेला (टिव्ही वरची दुकानं ह्याला कारणीभूत आहेत) किंवा मराठी चित्रपटांसारखे एकदाचे कार्य उरकून टाकलेले पाहिले की त्रास होतो.

- राफा

Jun 4, 2015

न्याय केव्हड्याला?

एकही नसेल एफ आय आर
तर ते मेले सेलिब्रिटी कसले
न्यायदेवतेच्या अंगावरचे आहे
ह्यांनी कधीच काढून ‘नेसले’

गडे, एमएसजी आणि शिसे
दोन मिनिटांनी पहा चाखून
आणि बेमुदत जामीन मिळवा
तुम्ही कायद्याचा मान राखून

गाडीतल्या ‘बिंग ह्युमन’ मुळे
रस्त्यावरचे ‘ह्युमन बिंग’ बळी
ह्यांनीही आहे कानात घातली
त्या एफआयआर ची सुरनळी

किरकोळ एफआयआर नको
एकदा प्रयत्न करा पुन्हा
गडे, एखादा तरी करा ना
सदोष मनुष्यवधाचा गुन्हा

दोनचार होतील केसेस, चॅनेलवर होईल चर्चा
लोकप्रियताही तुमची, अगदी बेहिशेबी वाढणार
न्यायदेवतेच्या वस्त्रांचा होईल, रीतसर लिलाव
फक्त तिच्या डोळ्याची पट्टी, कुणी नाही काढणार

- राफा 

Mar 19, 2015

‘ड्यानल’ आण्णांच्या पिक्चर बरोबर आमचं 'बॉंडींग' होईना !



हो, खरी गोष्ट आहे! कदाचित ऐकून धक्काही बसेल काही जणांना. जे असेल ते असो, पण ह्या डॅनियल क्रेगच्या बॉंडपटांचे आणि आपले सूर काही जमत नाहीत बुवा! आता ह्या वाक्यातच लेख संपायला हवा पण ‘जे असेल ते असो’ म्हणजे नेमके काय ते सांगणे भाग आहे.

पहिले प्रथम मेरा कमसीन बचपन कैसे गुजरा यह कहानी.

मी शाळेत असताना, आमच्या एका श्रीमंत नातेवाईकांच्या घरी VCR होता. तेव्हा VCR हा शब्दही कुणाला फारसा माहीत नव्हता. फारच अपवादात्मक असायचं VCR घरी असणं (म्हणजे जवळजवळ आजच्या virgin च्या कमर्शियल स्पेस ट्रॅव्हल इतकच अप्रूपाचं!) त्यावेळी त्यांच्याकडे गेलो असताना मी व्हिडिओ कॅसेटवर पहिला बॉंडपट पाहिला: गोल्डफिंगर.


अर्थातच मी पाहिलेला पहिला! पण पहिल्यावहिल्या ‘डॉ. नो’ आणि दुस-या ‘फ्रॉम रशिया विथ लव्ह’ नंतरचा हा तिसरा चित्रपट बॉंडपटाच्या ‘टेम्प्लेट’ चा उत्कृष्ट नमुना होता. जेम्स बॉंडची विविध करामती असलेली गाडी, बिन्धास्त हॅंड्सम बॉंड, त्याला भेटणा-या ललना (त्यातल्या मुख्य ललनेचं नाव द्वयर्थी! जे तेव्हा (अर्थातच) कळले नव्हते. किसिंग सिन्सही ‘एफेफ’ करण्याचा काळ तो.. हाय! नंतर प्रत्येक बॉंडपट वेगवेगळ्या कारणासाठी वीसेक वेळा पाहणे झाले तेव्हा ब-याच गोष्टींचा पाया पक्का झाला! तर ते असो), अतिमहत्वाकांक्षी योजना असलेला व्हिलन, रम्य लोकेशन्स आणि त्याहून रम्य एकूणच जीवनशैली, अमानुष ताकदीचा व्हिलनचा उजवा हात असणारा भिडू वगैरे. माझ्या मर्मबंधातला बॉंडपट त्यामुळेच कायम ‘गोल्डफिंगर’ राहील!

अर्थातच लहानपणी किंवा पौगंडावस्थेत पाहिलेले आणि आवडलेले आपण ब-याच वेळा उगाच ऍनालाईज करत बसत नाही. त्या त्या त्याची वेळची गंमत वेगळी असते, ती जपून ठेवायची असते म्हणून. (‘चांदोबा’ मधे नेहमी माणसांची व गावांची नावे आणि चित्रेही बहुदा ‘साऊथ’ स्टाईलची का असायची हा प्रश्न आत्ता पडतो.. तेव्हा पडला नाही!).

त्यामुळेच बॉंडपटाचा नंतर सरधोपट होत गेलेला फॉर्म्युला, रापचिक युवती दिसली रे दिसली की डोरे डालणे व पहिल्या दुस-या सिनमधे ‘तोंडओळख’ करुन मग संबंध अधिक दृढ करणे, टूरिस्टासारखे (ब्रिटीश सरकारच्या खर्चाने) जग फिरणे ह्या सगळ्यातून वेळात वेळ काढून आरामशीर हेरगिरी करणारा आणि womaniser वगैरे विशेषणांनी नावाजावे असा कपड्यांसारख्या शय्यासोबतीच्या ललना बदलणारा, शिवाय काही क्षणांपूर्वीच जीवावर बेतले असतानासुद्धा अगदी ‘विट्टी विट्टी’ डायलॉग सुचून ते मारणारा बॉंड, मनीपेनी आणि ‘एम’ बरोबर त्याचा सुरुवातीचा सीन (त्या आधी त्याचे हॅट फेकणे), नेमकी सुरुवातीला ‘क्यू’ ने दाखवलेली गॅझेट्स आश्चर्यकारकरित्या नेमकी त्या मिशनमधेच (चित्रपटामधेच) बरोब्बर वेळी उपयोगी पडणे वगैरे अश्या अनेक त्याच त्याच गोष्टींनी भरलेला अशक्य व अचाट कल्पनाविलास असणारा बॉंडपट. आणि हो हा टोणगा ब-याच वेळा ख-या नावानेच वावरतो. व्हिलनला MI-6 चे बिझिनेस कार्ड द्यायचेच फक्त बाकी ठेवतो हा. त्या व्हिलन लोकांना बरोबर माहीत असते ह्याचे नाव आणि पुर्वपुण्याई. ते आपले एक्सरेंतून त्याची बंदूक पाहून, फोटोवरुन बॅकग्राउंड चेक करुन मोकळे. पण हा उगाचच जेम्स बॉंड फ्रॉम युनिवर्सल एक्स्पोर्ट्स म्हणून वावरतोय.

तर आपण बोलत होतो मला क्रेगचे बॉंडपट का आवडत नाही ते. काही ढोबळ मुद्दे मांडतो. त्यांचा सामुदायिक इफेक्ट गणिती बेरजेपेक्षा कित्येक जास्त होतो. (‘वन प्लस वन इज ग्रेटर दॅन टू’ स्टाईल)

१.     पहिले म्हणजे त्या टोण्याचा लूकच आवडत नाही हो. इथे कुणाच्या रुपाला नावे ठेवायचे प्रयोजन नाही आणि मला तसा अधिकारही नाही. (हॅंडसम किंवा हंक ची प्रत्येकाची व्याख्या वेगळी असते. मला असे म्हणायचे आहे कि बॉंड म्हणून तो विशेषत्वाने पटत नाही). त्याचे निळे डोळे आणि टग्या लूक हे खरे म्हणजे त्याचे प्लस पॉईंट्स. पण त्याचा तो pout फार आडवा येतो. म्हणजे लहान मुलाच्या हातातून मोठ्या भावंडाने खेळणे हिसकावून घेतले तर धक्क्या॔तून बाहेर आल्यावर, मोठ्यांदा भोकाड पसरण्याआधी ते मूल जसे आधी खालचा ओठ बाहेर काढते तसा क्रेगचा कायम खालचा ओठ असतो (तोंड बंद असताना).


शिवाय माझ्या कल्पनेतला बॉंड साकारणारा आयडियल नट हा ‘डॉं. नो’ मधे शॉन कॉनरी त्या ब्लू टीशर्ट मधे दिसतो तसा फिट आहे (लिन अँड मीन). 
,
शक्यतो बॉंडकडे बघण्याचा प्रयत्न करा!



शर्ट काढल्यावर बार्बी डॉल सारखी प्लास्टीकी बॉडी आणि हंक असण्याच्या नावाखाली कमरेवर मसलदार बल्की डबा नको. क्रेग मधे काही तरी विचित्र 'रोबोपण' आहे खास.

(जाता जाता हेही सांगायला हरकत नाही की पाहिल्या पाहिल्याच चेहरा नावडतो असे अलिकडचे उदाहरण माझ्यासाठी म्हणजे रणबीर कपूर. (काही मुलींनो, पुढे वाचू नका!) काय त्याच्यात आईवडिलांच्या चेह-यांच्या फिचर्सचे विचित्र मिश्रण झाले आहे म्हणून का, तो माजोरड्यासारखा वागतो बोलतो म्हणून का, कपूर आडनावाबरोबर येणारे फायदे त्याला फुकट मिळाल्याच्या बाकीच्यांवरच्या अन्यायाचा राग म्हणून का,  त्याला काही बॉडीच नाही म्हणून का (athlete philosopher ह्या उत्तम नटाच्या व्याखेतले काहीच फिट होत नाही हो), एक विचित्र मंद लूक कायम चेह-यावर लुकलुकत असतो म्हणून का किंवा कुठल्याही ठोस कारणाशिवाय पोरी कुठल्याही ‘नवीण’ रॅंडम ऍक्टरला ‘स्वीट’ किंवा ‘क्यूट’ हे लेबल देऊन टाकतात आणि समिक्षक वगैरे लोक वासरात लंगडी गाय ह्या न्यायाने ‘मोस्ट प्रॉमिसिंग न्यू टॅलेंट’ ठरवून टाकतात म्हणून का (तुम्हाला स्वत:ला काही स्टँडर्ड आहे की नाही! का व्हॉट्स ऍप वर कुठल्याही शेअर ला दहा बारा आयकॉन आणि ऑसम वगैरे दाद देणारे असतात तसे झालेत समिक्षक?) असेल ते असो.. तो डोक्यात जातो ही खरी गोष्ट!)
२.     बरं आता चित्रपटाविषयी नक्की ठरवा काय हवे आहे ते. उत्तम ऍक्शन पट पहायचा आहे. मस्त! जरुर पहा. पण मित्रहो त्याला बॉंडपट म्हणू नका (‘कॅसिनो रॉयल’ मधला पहिला थरारक पाठलाग मस्त होताच होता). तुम्हाला भंपकपणा किंवा केवळ मनोरंजन नको आहे. विचारप्रवर्तक, अंतर्मुख करणारं, सामाजिक अन्यायाला किंवा समस्येला वाचा फोडणारं , अगदीच मेलोड्रामाटिक हवे असेल तर बळंच ‘स्त्री जन्मा तुझी हीच कहाणी’ छाप काही पाहायच आहे? जरुर पहा. पण बॉंडपटाकडून भलती अपेक्षा कशाला!
एक उदाहरण देतो. तुम्हाला सत्यनारायण करायचा आहे ना? करा!!! देवावर विश्वास नाही म्हणता आणि/किंवा अशी पूजा अंधश्रद्धा वाटत्ये? मग करू नका. जाऊही नका कुणी बोलावले तर! बरं तुम्ही फार देव देव न करणारे आहात का? पण पुजा साहित्याचे ते सुंदर रंग, गंध, फुलं, पानं, दिवे, समया मोहून टाकतात? मन प्रसन्न आणि शांत होते? घरी त्या निमित्ताने चार लोक आले की बरे वाटते? मग जरुर करा सत्यनारायण. मुद्दा काय तर ठरवा एकदा काय ते. एकदा ठरले की मात्र सत्यनारायण सत्यनारायणासारखाच करा. केळ्यांच्या कापांचा छान वास लागलेला तुपाचा शिरा प्रसाद म्हणून असू देत. तिथे उगाच जुनाट परंपरा मोडायच्या म्हणून आणि हेल्दी खायचे म्हणून ग्रीन सलाड किंवा बॉइल्ड एग्ज प्रसाद म्हणून ठेवू नका. तात्पर्य, बॉंडपट हा बॉंडपटाची व्यवच्छेदक लक्षणे असलेलाच हवा!
३.     “क्रेग आल्यावर मॅच्युअर्ड झाला हं बॉंड फायनली !” हे विधानच बालीश आहे. बॉंडपट हा आमचा ‘चांदोबा’ आहे. त्यात न्युक्लिअर फिजिक्स टाकून तो ज्ञानामृत पाजणारा होईल पण मग तो चांदोबा राहील का? ब्लॅक अँड व्हाईट चित्रपट (उदा. देव आनंद व जिच्याकडे पहात रहावे वाटते अशी साधना असलेला ‘हम दोनो’) रंग फासून नव्याने रंगीत स्वरुपात आणण्याचा आततायी आचरटपणा जो चालू झाला आहे ना तसे वाटते. अरे त्याची वेगळी मजा आहे. ती घ्या ना.
शाळेत असताना मी सुट्टीत पुण्याला यायचो तेव्हा मराठी पेपरमधे प्रत्येक थेटरच्या स्वत:च्या जाहीराती असत. थेटरला कुठला शो किती वाजता आहे हे कळायचे. बरेचदा एका आठवड्यात एक थिएटरात एक चित्रपट असेच असायचे. आता नेमके उलटे असते. सिनेमा कुठकुठल्या थिएटरना लागलाय ह्याची जाहीरात असते. तर त्या वेळी ‘लिनाचिमं’ च्या (लिमये नाट्य चित्र मंदीर म्हणजेच आत्ताचे विजय टॉकिज) च्या अचाट जाहिराती असायच्या. त्यांच्या मालकांच्या डोक्यातून त्या निघालेल्या असायच्या का हे माहीत नाही पण डोके सुपीक आणि टँजंट होते हे नक्की.. त्यात बॉंडपटासाठी वर मराठीत हमखास असणारी टॅगलाईन म्हणजे ‘एका हातात पिस्तुल व दुस-या हातात ललना लिलया खेळवणारा बॉंड पहा’! (त्यांनी ‘सुपरमॅन’ची जाहीरात ‘अमेरिकन मारुति पहा’ अशी केल्याचे अजून आठवते आहे).
तर बॉंड हा खेळवाखेळवी करणारा एकाच वेळी डॅशिंग, चार्मिंग, राष्ट्रभक्त, छछोर व आरामशीर गडीच पाहीजे. त्याला सर्व विषयांची (pun intended) माहिती पाहिजे. ‘वाईनचा प्रकार आणि ती जेव्हा सीलबंद केली ते वर्ष’ इथपसून ते ‘सोन्याच्या स्मग्लिंगचा आंतरराष्ट्रिय अर्थकारणावर होणारा परिणाम’ इथपर्यंत सर्व माहिती त्याच्या जिभेच्या टोकावर पाहिजे. त्याला व्हिलनने डायरेक्ट ‘उडवून’ न टाकता रीतसर आपली सगळी योजना समजावून देऊन (फॅक्टरीची टूर असते तशी) मग त्याला पलटवार करायची संधी दिली पाहिजे. इत्यादी.
४.     मग लगेच प्रश्न असा पडतो की म्हणजे तेच तेच आणि तेच बघायचे आहे का? जो फॉर्म्युला (अगदी सिन्सच्या सिक्वेन्स पर्यंत) सरधोपट आणि हास्यास्पद वाटतो तोच का हवा आहे? ह्याचे उत्तर म्हणून दोन उदाहरणे देतो. आपण जेव्हा जादू पहातो तेव्हा ते आधीच सगळे खोटे, आभासाचे, हातचलाखीचे असणार माहीत असते. त्यावेळेपुरते आपण स्वाधीन होतो त्या कलाकाराला. त्याची हातोटी अशी कि असा विश्वास टाकल्यावर जादू सुरु असताना आणि नंतर काही वेळ तुम्हाला तो सगळा प्रकार तोचतोच, कंटाळावाणा वाटू न देता उलट नव्या युक्त्यांनी आणि प्रेझेंटेशनने मंत्रमुग्ध करतो, खिळवून ठेवतो, पेचात पाडतो आणि मुख्य म्हणजे तुमचे मनोरंजन करतो.
म्हणजे ‘गॉथम सिटी’ आहे हे मी मान्य करतो पण मग लेका ती सिटी अशी दाखव, बॅटमॅन असा काही उभा कर, जोकर असा काही रंगव (pun intended), गोष्ट हलत्या चित्ररुपात अशी सांग की मजा आ जाए!’ ही आपली धारणा असते/असावी. हे बॉंडपटानांही लागू पडते. (एरवी गबाळा, अव्यवस्थित रुममेट असेल ज्याचे दोष दोस्तीखात्यात आपण माफ करु कारण जेव्हा मित्रांची मैफिल जमेल तेव्हा आपल्या भन्नाट बडबडीने तोच मजा आणणार आहे!)
दुसरे उदाहरण म्हणजे काही (खरोखरचे) हटके हिंदी चित्रपट ज्यांनी त्याच त्याच घिसापिट्या फॉर्म्युलामधे नवनवीन कल्पना, कॅरेक्टर्स, backdrop, संवाद, संगीत ह्यांनी चित्रपट पुन्हापुन्हा बघणेबल केला! पटकन सुचणारे उदाहरण म्हणजे ‘सरफरोश’ (आमिर खान, नसिरुद्दीन शाह, सोनाली बेंद्रे). देशभक्ती, रोमान्स, स्मगलिंग, देशविघातक कारवाया व इतर गुन्हे करणारे व्हिलन लोक, मॉं-पिताजी का प्यार इत्यादी चावून चोथा झालेल्या चौकटीतच उत्कृष्ट मनोरंजक चित्रपट बनवला गेलाच ना. (कमर्शियल हिंदी सिनेमाचे माझे ऑल टाईम फेवरेट उदाहरण म्हणजे ‘जॉनी मेरा नाम’ . हिंदी चित्रपटाचे सर्व अतर्क्य आणि अचाट अंगभूत ‘दुर्गुण’ (हिरो हिरोईन अचानक गाणी म्हणू लागतात हेही आलेच त्यात, ज्याशिवाय आपण हिंदी चित्रपटाची कल्पनाही करु शकत नाही) असूनही अत्युकृष्ट दिग्दर्शन, टेकिंग, संवाद, ‘प्रेझेंटेशन’ , ऍक्टर्स आणि नॉन ऍक्टर्स कडून ‘बरोब्बर काढून घेतलेले’ काम इत्यादी. असो . त्यावर वेगळा लेख लवकरच (!!!) लिहीन म्हणतो आणि ‘ज्वेल थीफ’ वरही आणि… असो!)

तर थोडक्यात मुद्दा काय तर बॉंडपटाची चौकट मान्य करून त्यात तुम्ही नवीन आधुनिक तंत्राने, गोष्ट सांगण्याच्या पद्धतीने, धक्का तंत्राने, काळाशी सुसंगत पटकथा आणि चुरचुरीत संवाद, चलाख युक्त्यांनी आणि बॉंड साकारणा-या (नवीन) सुयोग्य नटाने नवीन बॉंडपट कसा ‘फ्रेश आणि अपिलिंग’ बनेल हे आव्हान स्वीकारायला हवे ना. नाहीतर मग टिमथी डाल्टन पेक्षा डॅनिएल क्रेग बरा (आणि किशन कुमार पेक्षा -- अहो तोच तो. महान नट व गुलशन कुमार चा भाऊ -- रणबीर कपूर बरा) असंच म्हणाव लागेल.

बॉंडपटाचे दोष नसलेला आणि भरपूर गुण असलेला चित्रपट चांगला असेलही पण आमच्या नेहमीच्या तराजूत तो ‘बॉंडपट’ राहिलेला नसेल. प्रॉब्लेम आहे तो इथेच!

आता लोकेशन्स साठी, स्टंट्स साठी (आणि ‘अजूनही ढिचक्याव दिसेल मोनिका बेल्लुच्ची’ ह्या आशेने) नवीन येणारा क्रेगचा बॉंडपट Spectre पाहीनही. पण तो माझ्या कल्पनेतला मॉडर्न बॉंडपट असेल की नाही ह्याबाबत खरोखरच शंका आहे.